جامعه‌شناسی خانواده    


استاد مدرس: دکتر مصطفی اجتهادی

جامعه‌شناسی خانواده

جامعه شناسی خانواده یکی از شاخه های اصلی درخت تنومند جامعه شناسی است. این شاخه از جامعه شناسی در نیمه دوم سده نوزدهم میلادی و به دنبال تغییراتی که در خانواده اروپایی پدیدار گشت ، شکل گرفت.جامعه شناسی خانواده در طول چند دهه توانست ، به سرعت ، نظریه ها و روش های خود را برای بررسی پدیده اجتماعی خانواده پدید آورده و تکامل بخشد و بدین ترتیب به یکی از شاخه های اصلی و مهم جامعه شناسی تبدیل شود.

در پی حوادث و تحولات بزرگی که در فاصله سده های پانزدهم تا هجدهم میلادی در اروپا رخ داد، بستر
شکل گیری ساختارهای جامعه جدیدی ، به نام " جامعه صنعتی " یا " جامعه مدرن " فراهم آمد – جامعه ای که دستاوردهایش ، به ویژه دستاوردهای علمی و فن آورانه اش همه جوامع بشری را در همه نقاط جهان تحت تاثیر قرارداد و عصر جدیدی را در تاریخ بشر رقم زد.

جامعه صنعتی باپشت سرگذاشتن جامعه کشاورزی سنتی ، ساختارهای اجتماعی ، اقتصادی ، سیاسی و فرهنگی نوینی را مبتنی بر ساختار بازار ( Market) و ساز وکارهای آن پدید آورد و بدین ترتیب ، خانواده گسترده را که پایگاه اصلی ساختار سازمانی جامعه کشاورزی سنتی بود ، به حاشیه راند . به سخنی دیگر ، با آغاز فرایند صنعتی شدن جامعه انسانی – نخست در اروپا و امریکا و سپس در دیگر کشورهای جهان – به تدریج از وابستگی های جامعه انسانی به نهاد خانواده و ساز و کارهای سازماندهی آن ، کاسته شد و همزمان ساز و کارهای رقابتی بازار هر روز بیش از پیش ، بر مجموعه مناسبات اجتماعی، اقتصادی ، سیاسی و فرهنگی جامعه نوین سایه افکند.

این تحول ساختاری مهم سبب شد تا نقش خانواده در زندگی اجتماعی انسانها رفته رفته کمرنگ و کمرنگ تر شود و به جای آن نقش بازار و ساز و کارهای آن در این زندگی برجسته گردد. این واقعیت هزینه های زیادی را بر نهاد خانواده تحمیل و " موقعیت پایگاهی " خانواده را در جامعه متزلزل نمود و بدین ترتیب ، خانواده را از یک " نهاد اجتماعی " (ocial Institution) استوار و پایدار ، رفته رفته به یک " گروه اجتماعی " (Social Group ) تبدیل کرد ، از منزلت اجتماعی و نیز از میزان نقش آفرینی آن در زندگی اجتماعی کاست.

تحول ساختاری مذکور ، افزون بر این ، نقش های اعضای خانواده را نیز در خانواده دگرگون کرد :

نقش پدر ، نقش مادر ، نقش فرزندان ، نقش فرزندان پسر ، نقش فرزندان دختر و ... با تغییر نقش ها و شناور شدن آنها ، نوع روابط در میان اعضای خانواده – هم از نظر کیفی و هم از نظر کمی – نیز تغییر کرد.

از این رو ما امروز مشاهده می کنیم که ناسازگاری در روابط خانوادگی ابعاد گسترده ای پیدا کرده است: ناسازگاری در روابط زن و شوهر ، ناسازگاری در روابط میان والدین و فرزندان و ناسازگاری در روابط میان فرزندان .

این ناسازگاری ها آسیب هایی هستند که نهاد خانواده را متزلزل کرده و سبب افزایش روز افزون آمار طلاق و نیز گسست در رابطه میان والدین و فرزندان شده اند.

به سختی دیگر ، خانواده درجامعه صنعتی مدرن ( نوین ) بسیار آسیب پذیر شده واین آسیب پذیری نگرانی هایی را نیز در جامعه و محافل علمی آن پدید آورده است.بر این پایه جامعه شناسی خانواده که با هدف رصد کردن دگرگونی های ساختاری و شناسایی آسیب های پدید آمده در نهادخانواده پایه گذاری شده ، برآن است تا

1- آسیب های خانواده در جامعه امروز را به طور مستقیم موضوع کندوکاوها و بررسی های خود قرار دهد.

2- و سپس بکوشد تا این آسیب ها را – ازنظر علمی – تبیین و تحلیل کند.

برخلاف برخی از جوامع صنعتی پیشرفته که " وضعیت موجود " - یعنی وضعیتی که در آن خانواده در معرض آسیب های بسیار جدی قرار دارد و خطر " فروپاشی " آن را تهدید می کند- را کم و بیش پذیرا شده وحتی خود را تسلیم آن کرده اند ، جامعه ایرانی – اسلامی ما به شدت نگران آینده این پدیده اجتماعی است و در قانونی اساسی خود نیز آن را " واحد بنیادین جامعه وکانون اصلی رشد و تعالی انسان " دانسته و حفظ و حراست از آن را از " وظایف حکومت اسلامی " قرار داده است.

از این رو درس جامعه شناسی خانواده بر آن است تا با کمک یافته های علمی خود درباره
پرسش های زیر به بحث و بررسی بپردازد:

1 - چرا و چگونه در نهاد خانواده دگرگونی های ساختاری رخنه کرده اند؟

2- آسیب های خانواده در جامعه امروز کدامند؟ و چه کمیت و کیفیتی دارند؟

3- آیا در جامعه امروز بستر یا زمینه ای برای مقابله با این آسیب ها وجود دارد؟

 


Copyright 2007 by My Website